بازنشستگی در آلمان: سه لایه و شکاف مقرری
بازنشستگی در آلمان را ساده توضیح می‌دهم: سه لایهٔ مقرری، نامهٔ سالانهٔ صندوق بازنشستگی و شکاف مقرری، برای کسانی که دیرتر وارد این نظام شده‌اند.
درآمد دوران بازنشستگی در آلمان روی سه لایه بنا شده است: بیمهٔ بازنشستگی قانونی (و Basisrente در کنار آن)، بازنشستگی شغلی و طرح‌های پس‌انداز با کمک دولت، و پس‌انداز خصوصی. برای بیشتر کارمندان، مقرری قانونی پایهٔ کار است، اما هیچ‌وقت قرار نبوده به‌تنهایی کل سطح زندگی را تأمین کند. اگر دیرتر وارد نظام آلمان شده‌اید، سال‌های کمتری برای جمع کردن حق بازنشستگی داشته‌اید؛ پس بهتر است زودتر به ارقام خودتان نگاه کنید.
خودم وقتی به آلمان آمدم، این نظام برایم مبهم بود. اما وقتی تصویر سه لایه را ببینید، منطقش روشن می‌شود و بیشتر اطلاعات لازم را هم صندوق بیمهٔ بازنشستگی آلمان (Deutsche Rentenversicherung یا DRV) خودش برایتان می‌فرستد.
سه لایهٔ تأمین دوران بازنشستگی
قانون مالیاتی آلمان تأمین بازنشستگی را در سه لایه (Schichten) دسته‌بندی می‌کند. اصطلاح «سه ستون» (drei Säulen) را هم زیاد می‌شنوید: قانونی، شغلی، خصوصی. اجزا یکی است، فقط دسته‌بندی کمی فرق دارد.
لایهٔ اول: مقرری قانونی و Basisrente
بیشتر کارمندان در آلمان به‌طور اجباری در بیمهٔ بازنشستگی قانونی (gesetzliche Rentenversicherung) بیمه‌اند. حق بیمه از حقوق ناخالص کسر می‌شود و کارفرما معمولاً همان مبلغ را جداگانه می‌پردازد.
هر سال درآمد شما با میانگین درآمد همهٔ بیمه‌شدگان مقایسه می‌شود. اگر درآمدتان دقیقاً به اندازهٔ میانگین باشد، برای آن سال یک امتیاز (Entgeltpunkt، یا به زبان رایج Rentenpunkt) می‌گیرید و اگر کمتر باشد، کسری از یک امتیاز. سال‌هایی که در آلمان بیمه نبوده‌اید امتیازی نمی‌آورند و مقرری شما اساساً از جمع همین امتیازها محاسبه می‌شود.
برای مقرری عادی سالمندی دست‌کم پنج سال سابقهٔ بیمه لازم است (allgemeine Wartezeit). سن عادی بازنشستگی (Regelaltersgrenze) مرحله‌به‌مرحله بالا می‌رود و برای همهٔ متولدان ۱۹۶۴ و بعد از آن ۶۷ سال است.
Basisrente (یا Rürup-Rente) هم در همین لایه است. حق بیمهٔ آن را می‌توان تا سقف معینی از درآمد مشمول مالیات کم کرد و پول فقط به‌صورت مقرری ماهانهٔ مادام‌العمر پرداخت می‌شود، هرگز یک‌جا. این گزینه بیشتر برای خویش‌فرماها مطرح است.
لایهٔ دوم: بازنشستگی شغلی و Riester
بازنشستگی شغلی (betriebliche Altersversorgung یا bAV) از طریق کارفرما انجام می‌شود. شما قانوناً حق دارید بخشی از حقوقتان را به آن تبدیل کنید (Entgeltumwandlung) و اگر کارفرما از این راه در حق بیمه‌های اجتماعی صرفه‌جویی کند، باید سهمی به آن اضافه کند. این پرداخت‌ها که از حقوق ناخالص کم می‌شوند، تا سقف معینی معمولاً از مالیات و حق بیمه‌های اجتماعی معاف‌اند؛ در عوض، مقرری‌ای که بعداً دریافت می‌کنید مشمول مالیات است و معمولاً حق بیمهٔ درمان هم از آن کسر می‌شود.
Riester-Rente کمک‌هزینهٔ دولتی را با مزیت مالیاتی ترکیب می‌کند. طبق قانون اصلاح بازنشستگی خصوصی (Altersvorsorgereformgesetz) که در سال ۲۰۲۶ تصویب شد، از ۲۰۲۷ دیگر نمی‌توان قرارداد تازه‌ای به شکل قدیمی Riester بست. قراردادهای موجود ادامه پیدا می‌کنند و یک حساب سرمایه‌گذاری بازنشستگی تازه با کمک دولت (Altersvorsorgedepot) راه می‌افتد که در ETF هم می‌تواند سرمایه‌گذاری کند. قرارداد Riester را با عجله فسخ نکنید؛ فسخ ممکن است به معنای بازپرداخت کمک‌های دولتی باشد.
لایهٔ سوم: پس‌انداز خصوصی
بقیهٔ گزینه‌ها در این لایه‌اند: بیمهٔ بازنشستگی خصوصی، طرح‌های پس‌انداز در صندوق‌ها، ملک و پس‌انداز معمولی. اینجا کمک دولتی در کار نیست، اما دستتان بازتر است. یکی از رایج‌ترین این اجزا را در مقالهٔ ETF چیست؟ توضیح داده‌ام.
نامهٔ Renteninformation را چطور بخوانید
از ۲۷ سالگی و با دست‌کم پنج سال پرداخت حق بیمه، DRV هر سال نامه‌ای به نام Renteninformation برایتان می‌فرستد؛ از ۵۵ سالگی به‌جای آن هر سه سال یک گزارش مفصل‌تر (Rentenauskunft) می‌آید. در این نامه سه رقم اصلی هست: مقرری‌ای که اگر امروز کاملاً از کار بیفتید می‌گیرید، مقرری سالمندی‌ای که با پرداخت‌های تا امروز جمع کرده‌اید، و پیش‌بینی‌ای که فرض می‌کند در ادامه هم به اندازهٔ میانگین پنج سال تقویمی گذشته پرداخت می‌کنید.
این ارقام ناخالص‌اند: حق بیمهٔ درمان و پرستاری و در صورت لزوم مالیات هنوز از آن‌ها کم می‌شود. پیش‌بینی هم فرض را بر این می‌گذارد که زندگی کاری‌تان مثل سال‌های اخیر ادامه پیدا کند. اگر دیرتر آمده‌اید، رقمی که بر پایهٔ پرداخت‌های تا امروز است نقطهٔ شروع واقع‌بینانه‌تری است. DRV این نامه را در صفحهٔ Meine Post von der Rente (در زبانهٔ جدید باز می‌شود) به آلمانی توضیح داده است.
همراه اولین Renteninformation، سوابق بیمهٔ شما (Versicherungsverlauf) هم می‌آید، یعنی فهرست همهٔ دوره‌هایی که در پرونده‌تان ثبت شده است. دوره‌های جاافتاده را، مثل مدرسه یا دانشگاه از ۱۷ سالگی، دوران تربیت فرزند یا سابقهٔ بیمه در خارج، می‌توانید با درخواست تکمیل سوابق (Kontenklärung) اضافه کنید. درگاه رسمی Digitale Rentenübersicht هم می‌تواند هر سه لایه را یک‌جا نشان دهد.
شکاف مقرری یک رقم برای برنامه‌ریزی است
شکاف مقرری (Rentenlücke) فاصلهٔ میان درآمدی است که در بازنشستگی لازم دارید و مبلغی که مقرری‌هایتان پس از همهٔ کسورات واقعاً می‌پردازند. این شکاف عددی ثابت نیست و به فرض‌ها بستگی دارد: درآمدتان چطور تغییر می‌کند، خانهٔ خودتان را دارید یا اجاره‌نشین‌اید، همسرتان چه مقرری‌ای می‌گیرد و چطور می‌خواهید زندگی کنید. ماشین‌حساب‌های آنلاین برای آشنایی اولیه خوب‌اند، اما فقط به اندازهٔ اطلاعاتی که واردشان می‌کنید دقیق‌اند.
من از شکاف مقرری برای روشن کردن یک تصمیم استفاده می‌کنم: آیا پوشش تکمیلی لازم است، تقریباً در چه اندازه‌ای، و کدام لایه با شرایط شما جور است؟ این رقم نقطهٔ شروع برنامه‌ریزی است، نه قضاوتی دربارهٔ سال‌های گذشته.
چرا اگر دیرتر آمده‌اید، باید زودتر نگاه کنید
اگر در سی یا چهل سالگی در آلمان شروع به کار کرده‌اید، سال‌های کمتری برای جمع کردن امتیاز دارید و زمان تنها چیزی است که بعداً نمی‌شود جبرانش کرد. هرچه زودتر ارقامتان را بدانید، گزینه‌های بیشتری دارید و قدم‌های ماهانه کوچک‌تر می‌مانند.
سابقهٔ کار در خارج فقط وقتی حساب می‌شود که در یکی از کشورهای اتحادیهٔ اروپا یا کشوری باشد که با آلمان قرارداد تأمین اجتماعی دارد، و آن هم بیشتر برای رسیدن به حداقل سابقه؛ هر کشور مقرری خودش را می‌پردازد. ایران و افغانستان در فهرست کشورهای طرف قرارداد در سایت DRV (در زبانهٔ جدید باز می‌شود) نیستند.
اول چه کارهایی را مرتب کنید
- Renteninformation، Versicherungsverlauf، یک فیش حقوقی و قراردادهای بازنشستگی موجودتان را کنار هم بگذارید.
- Versicherungsverlauf را از نظر دوره‌های جاافتاده بررسی کنید و در صورت نیاز Kontenklärung درخواست کنید.
- از کارفرما بپرسید چه بازنشستگی شغلی‌ای ارائه می‌کند، آیا سهمی می‌پردازد و اگر شغل عوض کنید چه می‌شود.
- پیش از امضای هر قرارداد تازه، قراردادهای فعلی‌تان را مرور کنید.
- یک ذخیرهٔ نقدی کنار بگذارید و از درآمدتان محافظت کنید (بیمه). برنامهٔ بازنشستگی فقط تا وقتی کار می‌کند که بتوانید پرداختش را ادامه دهید.
اصطلاحات آلمانی
| اصطلاح | توضیح |
|---|---|
| Entgeltpunkte (Rentenpunkte) | امتیازهای سالانه، در مقایسه با میانگین درآمد |
| allgemeine Wartezeit | حداقل پنج سال سابقهٔ بیمه برای مقرری سالمندی |
| Regelaltersgrenze | سن عادی بازنشستگی |
| Versicherungsverlauf | فهرست دوره‌های ثبت‌شده در پروندهٔ بازنشستگی |
| Kontenklärung | تکمیل و اصلاح سوابق همین پرونده |
| Rentenlücke | فاصلهٔ درآمد لازم با مقرری خالص |
| Entgeltumwandlung | تبدیل بخشی از حقوق به بازنشستگی شغلی |
| Basisrente (Rürup-Rente) | مقرری با مزیت مالیاتی، فقط ماهانه و مادام‌العمر |
پرسش‌های رایج
سن بازنشستگی در آلمان چند سال است؟
برای همهٔ متولدان ۱۹۶۴ و بعد از آن، سن عادی بازنشستگی ۶۷ سال است؛ برای متولدان سال‌های قبل، بسته به سال تولد کمی پایین‌تر است. بازنشستگی زودتر در بعضی موارد ممکن است، معمولاً فقط با سابقهٔ بیمهٔ طولانی و با کسر دائمی از مقرری.
حقوق بازنشستگی در آلمان چقدر است؟
عدد ثابتی وجود ندارد. مقرری قانونی از امتیازهایی محاسبه می‌شود که در سال‌های کار جمع کرده‌اید، پس به درآمد و تعداد سال‌های بیمهٔ شما بستگی دارد. رقم شخصی‌تان را در Renteninformation می‌بینید؛ فقط یادتان باشد که حق بیمهٔ درمان و پرستاری و گاهی مالیات هنوز از آن کم می‌شود.
شرایط بازنشستگی در آلمان چیست؟
برای مقرری عادی سالمندی دو شرط لازم است: رسیدن به سن عادی بازنشستگی و دست‌کم پنج سال سابقهٔ بیمه. سابقه در کشورهای اتحادیهٔ اروپا یا کشورهای طرف قرارداد می‌تواند به تکمیل این پنج سال کمک کند.
اگر از آلمان بروم، حق بازنشستگی‌ام چه می‌شود؟
حقی که تا امروز جمع کرده‌اید با رفتن از آلمان از بین نمی‌رود. در بعضی شرایط می‌توانید به‌جای مقرری، حق بیمه‌ای را که خودتان پرداخته‌اید پس بگیرید: وقتی دیگر در آلمان بیمهٔ اجباری نیستید و حق بیمهٔ داوطلبانه هم ندارید، که به تابعیت و کشور محل زندگی‌تان بستگی دارد. طبق بروشور DRV (در زبانهٔ جدید باز می‌شود) این کار حتی با بیش از پنج سال سابقه هم ممکن است، اما فقط ۲۴ ماه پس از پایان بیمهٔ اجباری. با این بازپرداخت همهٔ حقوق مربوط به آن سال‌ها از بین می‌رود؛ DRV توصیه می‌کند پیش از تصمیم، محاسبهٔ آزمایشی مقرری (Probeberechnung) را درخواست کنید.
در گفت‌وگوی اول به چه نگاه می‌کنم
از مدارک شما شروع می‌کنم، نه از محصولات. از کی در آلمان حق بیمه می‌پردازید و آیا قصد ماندن دارید؟ چیزی در Versicherungsverlauf جا افتاده است؟ کارفرمایتان چه امکانی دارد؟ قراردادهای فعلی‌تان هنوز با زندگی‌تان جور است؟
بعد نوبت سبک‌سنگین کردن است. کمک دولتی و مزیت مالیاتی معمولاً یعنی پول تا بازنشستگی بسته می‌ماند. تضمین، ریسک را کم می‌کند و همراه آن امکان رشد را هم. پولی که شاید برای خرید خانه لازم داشته باشید، جایش با پولی که برای بعد از ۶۷ سالگی کنار می‌گذارید فرق دارد. دربارهٔ شیوهٔ کارم بیشتر در صفحهٔ بازنشستگی در آلمان نوشته‌ام.
اگر دوست دارید Renteninformation خودتان را با هم مرور کنیم، گفت‌وگوی اول رایگان و بدون تعهد است؛ به فارسی، آلمانی یا انگلیسی، حضوری در اشتوتگارت یا آنلاین. تماس بگیرید یا ایمیل بزنید؛ اطلاعات تماس در صفحهٔ تماس است.
